Raforkumarkaður

Birtist í Mbl 29.11.2022 Raforkumarkaður Eftir Skúla Jóhannsson, verkfræðing Hlutverk markaðsfyrirtækisins er að búa til uppgjörsverð til notkunar í daglegum viðskiptum með raforku á heildsölumarkaði. Með raforkulögum 2003 var Landsneti heimilað, en ekki gert skylt, að setja upp raforkumarkað á Íslandi. Orkupakkar 1 og 2 voru innleiddir í raforkulögin 2003 en orkupakki 3 var samþykktur haustið 2019. Grundvallarþema með orkupökkunum er að innleiða frjálsa samkeppni í framleiðslu og sölu raforku í stað einhliða ákvarðaðra gjaldskráa orkufyrirtækja. Hefur það gengið eftir um alla Evrópu og reyndar í framhaldi af því um heim allan. Allt frá 2003 hefur sá skilningur verið fyrir hendi að það þurfi að setja upp raforkumarkað á Íslandi, sem byggðist á þeim evrópska grunni sem felst í orkupökkunum. Búið er að gera nokkrar atrennur að því, en enn sem komið er hefur ekki tekist að leggja fram áþreifanlegar tillögur að íslenskum raforkumarkaði. Nýjasta atrennan er að gerast um þessar mundir með því að Landsnet hefur stofnað sjálfstætt markaðsfyrirtæki til að hanna, setja upp og reka raforkumarkað á Íslandi. Fyrirtækið hóf starfsemi 1. okt. 2022 með nýráðinni forstýru. Raforkumarkaðir í Evrópu 0rkupakkarnir leiðbeina um viðskiptahætti á raforkusviði í ríkjum Evrópusambandsins ásamt Bretlandi og Noregi. Þótt mikið samstarf sé milli þessara ríkja er einnig töluvert sjálfræði í höndum einstakra aðila samstarfsins. Það er í höndum hvers og eins ríkis að útfæra orkupakkana fyrir sig, enda gilda sérstakar aðstæður á hverjum stað og möguleikar til aðlögunar miklir. Raforkumarkaðir hafa verið innleiddir í öllum þessum ríkjum. Markaðir í Evrópu eru samkeppnismarkaðir og hannaðir með sveigjanleika bæði í framboði og eftirspurn til að skapa viðbrögð við ytri aðstæðum þegar markaður breytist hvort sem er til hækkunar eða lækkunar. Þegar álag á raforkumarkaði eykst umfram getu grunnafls er gripið til þess ráðs að auka notkun varaafls sem í flestum tilvikum eru gasaflsstöðvar. Mælikvarði á umfang gasaflsvinnslu er verð hennar miðað við verð á raforkumarkaði á hverjum tíma. Þrennt gerðist í síðastliðið sumar sem raskaði eðlilegu jafnvægi. 1. Stríð í Úkraínu með markaðsmisnotkun Rússa í gasviðskiptum við Evrópulönd. Þrátt fyrir þetta hefur vel gengið upp á síðkastið að safna gasbirgðum annars staðar frá, fyrir veturinn. 2. Þurrkatíð í Vestur-Evrópu allt upp til Skandinavíu, sem nú hefur ræst úr. 3. Samdráttur í framleiðslu kjarnorkustöðva í Frakklandi vegna skorts á kælivatni í þurrkatíðinni og vegna viðhaldsleysis og lokana á kjarnaofnum vegna óvissu.

Raforkumarkaður á Íslandi Á Íslandi eru engar gasaflstöðvar og hafa aldrei verið. Löngu er búið að leggja af þær olíustöðvar sem voru í gangi á sínum tíma. Það sem jafnan er gripið til við yfirvofandi raforkuskort er að nota vatnsforða í manngerðum miðlunum, aðallega Þórisvatni ofan Þjórsárvirkjana, Hágöngumiðlun ofan Þórisvatns, Hálslóni ofan Kárahnjúkavirkjunar og Blöndulóni. Mælikvarði á umfang vatnstöku úr miðlunum er verðmæti vatns, sem er reiknað út í þar til gerðum langtíma-reiknilíkönum með rennsli margra sögulegra vatnsára (t.d. 50) og með dag sem tímaeiningu. Stjórnunarinngripið er því vatnsrennsli náttúrunnar á hverjum virkjunarstað og jafnframt áhættumat orkuframleiðanda gagnvart raforkumarkaði. Íslenska markaðsfyrirtækið Hlutverk markaðsfyrirtækisins er að búa til uppgjörsverð til notkunar í daglegum viðskiptum með raforku á heildsölumarkaði. Búast má við að raforkusalar verði látnir senda inn tilboð um sölu á magni raforku á ákveðnum stöðum í flutningskerfinu og í ákveðnum einingum fyrir hverja klukkustund næsta dags. Á sama hátt óska raforkuheildsalar eftir því að fá að kaupa ákveðið magn raforku á ákveðnum stöðum í flutningskerfinu fyrir hverja klukkustund næsta dags. Ólíklegt að nokkuð verði gert úr teygni raforkumarkaða til að byrja með, en ein tala látin gilda. Hlutverk markaðsfyrirtækisins er þá að gera upp þessi tilboð, gefa út verð fyrir hverja klukkustund næsta dags og hafa eftirlit með markaðsmisnotkun. Íslenska raforkukerfið er nánast eingöngu byggt upp af virkjunum sem vinna raforku úr endurnýjanlegum orkuauðlindum. Líklega er þetta eina ríkið í heiminum sem þannig er ástatt um og má því búast við töluverðri athygli að utan við gangsetningu á nýju kerfi. Einkar mikilvægt er því að vel takist til. Tölvukerfi ríkja í Evrópusambandinu eru vel flest með rúllandi innan-dags-markað þannig að hægt er að grípa inn í og breyta tilboðum hvenær sem er dagsins. Mikil tölvukerfi halda utan um þetta á hverjum stað. Ég tel að þessi möguleiki megi vel bíða hér á landi um óákveðinn tíma. Íslenska raforkukerfið hefur innbyggða tregðu í framleiðslukerfinu þannig að breytingar innan dags gætu verið snúnar þótt það mundi ráða vel við skyndibreytingar. Það væri eins og að skjóta spörfugla með kanónum að innleiða eitthvert súpertölvukerfi hér á landi til þess arna, alla vega í upphafi. Ef það er gert þá væri hálfpartinn verið að eyðileggja tækifæri okkar í stöðunni. Það þarf bara pínulítið tölvukerfi í upphafi sem við getum vel skrifað sjálf. Mikilvægara væri að eyða púðri í að skoða betur aðra þætti uppsetningarinnar.